BBC Cymru Fyw - Welsh Highlands - Uchafion Cymru

 

BBC Cymru Fyw Article 

BBC Cymru Fyw recently published an article on my completion of the 630 hills that make up the listing of the Welsh Highlands – Uchafion Cymru.  The original article and a link to it on the BBC Cymru Fyw website appear below.

 

 

Y person cyntaf i ddringo 630 mynydd uchaf Cymru

 

Ar gopa Esgair Garthen - y mynydd olaf o'r 630

Ei gariad am fynyddoedd sy' wedi ysbarduno Myrddyn Phillips i ddringo 630 o'r mynyddoedd uchaf yng Nghymru - y person cyntaf i wneud hynny erioed.

Mae wedi cymryd 20 mlynedd i'r mapiwr mynyddoedd o'r Trallwng ddringo pob un o Uchafion Cymru, sef pob mynydd sy'n uwch na 500 metr.

Mae Myrddyn yn dogfennu pob un ar ei flog Mapping Mountains ac mi wnaeth gwblhau'r her drwy ddringo Esgair Garthen yng Nghwm Elan ddiwedd 2023.

 

Yr Wyddfa

Roedd y profiad yn 'anhygoel' yn ôl Myrddyn, wnaeth gychwyn ei ddiddordeb mewn mynydda yn 1988 pan yn 27 oed: "Mae'n rhywbeth o'n i'n awyddus i'w wneud pan gafodd y rhestr Uchafion Cymru ei lunio'n wreiddiol ac mae hynny'n mynd yn ôl bron i 20 mlynedd.

"Mae wedi bod yn broses araf gydag un neu ddau o anhawsterau. Pan ddaeth Covid i mewn gyda'r holl gyfyngiadau roedd y momentwm wedi mynd. Mae wedi cymryd amser i ddal fyny wedyn.

"Yr amrywiaeth sy'n gwneud mynyddoedd Cymru mor arbennig. Mae'n syfrdanol.

"Nid yw Cymru yn wlad fawr ond hyd yn oed petaech yn cerdded y bryniau bob penwythnos fyddech chi ddim yn gallu gwneud y bryniau i gyd. Mae o hyd bryn arall i ymweld ag ef."

 

Myrddyn ar gopa mynydd Fan y Big yn y Bannau Brycheiniog

Mae'n defnyddio peiriant o'r enw Trimble GeoX 6000 i arolygu a mesur ein huchelfannau gan nodi'r canfyddiadau ar ei wefan ac mae hefyd yn y broses o ysgrifennu llyfr am yr Uchafion gyda'i gydweithiwr Aled Williams o Borthmadog.

Cydweithiodd y ddau ar y rhestr wreiddiol o Uchafion Cymru, fel mae Myrddyn yn ei esbonio: "Fe wnes i lunio'r rhestr wreiddiol gydag Aled - ni sy'n gyfrifol am ddadansoddi'r rhestr ac ychwanegu bryniau newydd ati os ydyn nhw'n gymwys (uwch na 500m gyda 15m o ostyngiad o leiaf) a thynnu bryniau eraill ohoni os ydyn ni'n darganfod nad ydyn nhw.

 

Foel Meirch

"Os ewch chi nôl 10 mlynedd roeddem ni'n ddibynnol iawn ar fapiau arolwg ordnans. Dyddiau hyn mae nifer o syrfewyr annibynnol yn cynhyrchu uchder cywir ond mae hefyd rhywbeth o'r enw Lider sy' wedi'i gynhyrchu gan Asiantaeth yr Amgylchedd a gallwch gael mynediad at y data ar-lein ac mae hynny'n hynod gywir.

"Felly mae bron pob mynydd ar draws Cymru wedi ei gynnwys."

 

Moel y Llyn

Mae Myrddyn, sy'n 63 oed ac wedi bod yn dringo'r Uchafion ar ddydd Sadwrn fel arfer, hefyd yn ymddiddori yn enwau'r mynyddoedd: "Un o'r elfennau rydyn ni'n canolbwyntio arno (yn y llyfrmae'n ei ysgrifennu) yw ymchwil i enwau lleoedd. Cysylltais â dros 500 o ffermwyr, bugeiliaid, tirfeddianwyr ac academyddion a haneswyr lleol i holi am enwau bryniau.

"Pan edrychwch chi ar yr OS nawr, nid oes gan bob bryn enw ar fap OS yn enwedig wrth i chi gyrraedd y bryniau llai amlwg.

"O'n i'n gwybod mai'r gymuned orau i'w holi fyddai'r ffermwyr lleol. Dechreuais ddod ar draws enwau gwych nad oedd erioed wedi ymddangos ar fap OS. Roedd yn anhygoel. Mae Aled wedi ymchwilio hefyd ac mae gennym ni wybodaeth a diweddariadau ar y blog."

 

Rhinog Fawr

Wedi dringo dros 600 o fynyddoedd y wlad, oes gan Myrddyn ffefryn?

Meddai: "Mae dwy o'r cadwyni o fynyddoedd y byddwn i'n dewis yn syfrdanol yn eu ffordd eu hunain - un yw'r Rhinogydd sy' rhwng Abermawr ac Abermaw ac mae rhan ogleddol y grŵp bryniau hwnnw'n syfrdanol - yn wyllt a garw.

"Yr ardal arall y byddwn i'n sôn amdani yw'r ardal o fryniau wnes i orffen arni - yr Elenydd sy' i'r gorllewin o ardal Rhaeadr. Maent yn fryniau agored heb lawer o ffensys ac ar y cyfan yn laswelltir. Mae'r ymdeimlad o dawelwch os ydych chi yno ar ddiwrnod cynnar o wanwyn gyda neb o gwmpas am filltiroedd - teimlad o ryfeddod llwyr.

"A pe bai'n rhaid i fi enwi un mynydd mae'n rhaid iddo fod yn Tryfan - mae Tryfan yn eiconig."

 

Arenig Fawr

Felly beth mae Myrddyn wedi ei ddysgu o'i 20 mlynedd o ddringo'r Uchafion?

"Dwi wedi dysgu, os ydych chi'n gosod nod i chi'ch hun, i wneud eich gorau i drio ei gyflawni. Dwi wedi dysgu bod Cymru yn un o'r llefydd harddaf yn y byd. Ac mae ganddi rai bryniau anhygoel."

 

 

For the original article published on the BBC Cymru Fyw website

BBC Cymru Fyw - Chwarel Graig Ddu

BBC Cymru Fyw recently published an article on the discovery of a new 2,000ft mountain top in Wales.  The original article and a link to it on the BBC Cymru Fyw website appear below.

 

 

Darganfod mynydd newydd ‘unigryw’ mewn chwarel yn Eryri

Iolo Cheung
Gohebydd BBC Cymru

 

Mae'r copa newydd yn gorwedd yn Chwarel Graig Ddu uwchben tref Blaenau Ffestiniog 

Mae cerddwr a tirfesurwr profiadol yn dweud ei fod wedi dod o hyd i fynydd newydd yn ardal Blaenau Ffestiniog, Eryri.

 

Cafodd y copa newydd ei asesu gan Myrddyn Phillips a'i ffrind, wedi wedi iddyn nhw sylweddoli arno o edrych ar fapiau topograffeg.

 

Mae'r copa yn gorwedd yn chwarel Graig Ddu uwchben y dref, ac fe gafodd ei greu yn dilyn gwaith ar y safle.

 

Yn ôl Mr Phillips mae'n "unigryw" felly yng Nghymru, fel yr unig gopa dros 2,000 troedfedd sydd wedi'i greu o waith pobl yn hytrach na bod yn un naturiol.

 

Mae Mr Phillips, sy'n byw yn Y Trallwng, yn mapio mynyddoedd ers blynyddoedd, ac wedi ‘darganfod’ sawl copa newydd eisoes wrth wneud.

 

Dywedodd fod y darganfyddiad diweddaraf wedi dod ar ôl i'w ffrind sylwi ar raddiant y mynydd mewn map ar-lein.

 

"Mae'r map ar-lein oedd yn dangos y copa newydd wedi profi'n gywir sawl gwaith, felly fe aethon ni ati i ymweld â bryniau cyfagos ers mwyn cadarnhau ei statws," meddai.

 

Mae Myrddyn Phillips yn dweud bod y copa'n un 'unigryw' fel yr unig un dros 2,000 troedfedd sydd wedi'i greu o waith pobl yn hytrach na bod yn un naturiol

Y gred yw, meddai, fod y copa newydd wedi cael ei ffurfio wedi i waith cloddio yn y chwarel ddyfnhau'r bwlch rhwng brig y chwarel a chopa gogleddol Manod Mawr.

 

Roedd hynny'n golygu bod y copa'n gymwys i gael ei ystyried fel mynydd, gan ei fod yn 613m o uchder a bod y bwlch i'r copa nesaf yn disgyn 21m.

 

Mae felly yn cyrraedd y gofynion sy'n cael eu defnyddio yn rhestr Welsh Highlands ar gyfer mynydd (610m+, disgyniad o 15m+ cyn y copa nesaf) o drwch blewyn.

 

"I raddau mae pob mynydd a bryn yng Nghymru yn unigryw, ond mae rhai yn sefyll allan," meddai.

 

"Er bod nifer o gopaon a thopiau yng Nghymru wedi eu creu gan waith chwareli a chloddio, hyd y gwn i dyma'r cyntaf sydd wedi'i ganfod sydd dros 2,000 troedfedd.

 

"Felly mae'n wahanol iawn i unrhyw beth arall yn y wlad, ac mae wastad yn dda i ddarganfod copaon mynyddoedd fel hyn. Mae'n ychwanegu at ba mor gywir ydi'n rhestrau ni o fryniau."

 

Cafodd gwaith ei wneud Chwarel Graig Ddu a dyna sut ffurfiwyd y copa newydd

Er bod Mr Phillips yn cydnabod fod gan rai pobl ddiffiniad gwahanol, neu gwestiynu a yw'r copa newydd yn edrych fel mynydd 'go iawn', mae'n hapus fod y darganfyddiad newydd yn un dilys.

 

"Dros sawl blwyddyn o gerdded bryniau Cymru dwi wedi canfod fod y disgyniad o 15m+ yn fesuriad sy'n gweithio'n dda ar gyfer [mesur mynyddoedd yn] ucheldiroedd Cymru," meddai.

 

Ychwanegodd bod nifer o esiamplau ar draws Cymru o fryniau newydd yn cael eu creu o waith diwydiannol, ac nad yw hynny'n golygu na ddylen nhw gael eu hystyried.

 

"Ond does dim un o'r rhain dros 2,000 troedfedd fel mae Chwarel Graig Ddu," meddai.

 

"Mae rhai pobl yn gweld y copaon hyn fel rhai artiffisial ac felly'n eu diystyru nhw o unrhyw restrau. Ond rydyn ni'n fwy sympathetig yn ein rhestrau ni ac yn eu cynnwys os ydyn nhw'n gadarn, sefydlog ac yn cwrdd a'r gofynion.

 

"Oherwydd ymyrraeth ddynol maen nhw'n bodoli, felly 'dyn ni'n portreadu eu bodolaeth."

 

Yn ogystal a'i waith ar fynyddoedd, roedd Myrddyn Phillips hefyd yn rhan o ymdrechion I fesur Ffordd Pen Llech yn Harlech er mwyn iddi gael ei chofnodi’n swyddogol fel y stryd fwyaf serth yn y byd.

 

Ond fe barodd y statws hwnnw lain na blwyddyn wedi I’r ffordd wreiddiol, Baldwin Street yn Dunedin, Seland Newydd, ailgipio’r fraint yn 2020.

 

 

 

For the original article published on the BBC Cymru Fyw website 

BBC Cymru Fyw Article

BBC Cymru Fyw recently published an article about hills, their classifications and surveying them, my thanks to Guto Huws for publishing the article.  The original article and a link to it on the BBC Cymru Fyw website appear below.

Y dyn sy’n mapio uchelfannau Cymru

 

Myrddyn Phillips gyda'i fesurydd ar gopa Fan y Big yn y Bannau Brycheiniog

"Mae arolygu mynyddoedd mwy fel swydd llawn amser nag unrhyw beth arall ond fyddwn i ddim yn gwneud y gwaith yma os na fyddwn i yn ei fwynhau o a'r hynaf dwi'n mynd, mae'r arolygu yn rhoi rest croesawgar pan ar fryn!"

 

Roedd hi'n haf arall prysur ar diroedd uchel Cymru eleni. Wrth i ni gael ein cyfyngu i wneud y mwyaf o'n hardaloedd roedd y niferoedd oedd yn mynd allan i fwynhau'r awyr iach gan gerdded ein bryniau a mynyddoedd wedi cynyddu yn aruthrol.

 

BBC Cymru Fyw recently published an article about hills, their classifications and surveying them, my thanks for Guto Huws for publishing the article.  The original article and a link to it on the BBC Cymru Fyw website appear below.

Ond ydych chi'n siŵr mai ar fryn, ar farlyn neu ar fynydd oeddech chi'n troedio? Ac oes gennych chi unrhyw syniad sut mae diffinio'r rhain?

 

Diolch i'r mapiwr mynyddoedd Myrddyn Glyn Phillips o'r Trallwng mae ganddon ni obaith o wneud hynny. Ar ei liwt ei hun mae Myrddyn, sy'n 60 oed, yn mentro allan ar draws Cymru i arolygu a mesur ein huchelfannau gan nodi'r canfyddiadau ar ei wefan, Mapping Mountains.

 

"Mae fy angerdd am arolygu yn dod o fy angerdd i ddosbarthu bryniau. Mae Cymru a Prydain wedi'i fendithio gyda llu o ddosbarthiadau o fryniau. Mae llawer ohonynt yn dibynnu ar ddata map yr Ordnance Survey," meddai Myrddyn.

 

"Fodd bynnag, mae gan lawer fapiau ymyl ansicr o +/-3m; felly trwy ganolbwyntio ar fryniau ymylol o'r meini prawf gallwn sicrhau dosbarth cywir y bryn."

 

Hel data ar fynydd Caerau ger Pen-y-Bont ar Ogwr

Mae gan Myrddyn 33 mlynedd o brofiad mynydda - o ddringo mynydd uchaf gogledd Affrica i gerdded mynyddoedd yn Nepal a Peru. Mae o wedi cwblhau her 3000 troedfedd neu 15 Copa Cymru mewn llai na 24 awr; 16 rownd o her mynyddoedd 2000 troedfedd Cymru; yn ogystal â chwblhau 1,100 o fryniau P30 Cymru - sef bryniau sydd â gollyngfa o o leiaf 30 medr.

 

Ar ben hynny mae'n gyfrifol am ysgrifennu, cyd-ysgrifennu a chyfrannu at lu o lyfrau ar fryniau a mynyddoedd Cymreig gan gynnwys Y Pellennig - The Remotest Hills of Wales a Y Trechol - The Dominant Hills of Wales.

 

Diffinio bryn, marlyn neu fynydd

Daw ein bryniau, marlynau a mynyddoedd mewn nifer o ddiffiniadau.

Mae modd diffinio bryn gan fesur ei ollyngfa, neu prominence yn nhermau arolygwyr, sef ystyr y 'P' yn P15 neu P30. Dyma yw'r uchder fertigol rhwng y bwlch a chopa'r bryn.

 

Grŵp y P15 - felly gollyngfa o 15 medr, sydd fwyaf presennol yng Nghymru. Fe gymerodd hi wyth mlynedd i Myrddyn hel y data ar rhain ac mae'n cynnwys 5,431 o fryniau.

 

Mae'n rhaid i farlyn fod â gollyngfa o 492 troedfedd (150m). Fe ddarganfuodd Myrddyn farlyn newydd yn ddiweddar - sef Rhinog Fach, sy'n ran o griw'r Rhinogydd yn Eryri, gan godi'r cyfanswm i 159 yng Nghymru.

 

Rhinog Fach, sef Marilyn ddiweddaraf Cymru diolch i waith Myrddyn

O ran ein mynyddoedd mae'n rhaid iddyn nhw fod ag isafswm uchder o 2,000 troedfedd (609.6m) a gollyngfa o 98 troedfedd (30m) i fod yn fynydd. Mae 188 mynydd yng Nghymru ac mae 15 o'r rheiny dros 3,000 troedfedd (914.4m).

 

Y mapio

Fe ddechreuodd Myrddyn ar ei daith fryniog pan gafodd ei ddwylo ar gopi o lyfr Mountains of Wales gan John a Anne Nuttall yn 1989. Mae'n cynnig canllaw o holl fynyddoedd Cymru a'u llwybrau.

 

"Wnes i feddwl… tybed faint mwy o fryniau sydd i'w darganfod? O fewn cwpwl o wythnosau roedd gen i ffon fesur rudimentary iawn," meddai Myrddyn.

 

"Ar ôl beirniadu mapiau'r Ordnance Survey wnes i fynd allan i ddarganfod mwy o fryniau a mynyddoedd. Wnaeth y nifer o gopaon godi o'r 181 gwreiddiol oedd y Nuttalls wedi nodi i 188 oherwydd gwaith fi a fy ffrind, y naturiaethwr Dewi Jones."

 

Ers dechrau arni mae Myrddyn wedi arolygu dros 420 o fryniau yng Nghymru yn defnyddio ffon fesur syml. Erbyn hyn mae'n defnyddio mesurydd newydd o'r enw Trimble GeoX 6000 a bellach wedi cynnal dros 700 o arolygiadau o fryniau P30 gan ddefnyddio'r teclyn.

 

Y Trimble GeoXH 6000 ar dop Hanter Hill Mhowys

Mae'n golygu fod ganddo'r gallu i fireinio ei arolygiadau gan fod y dechnoleg yn mesur uchderau a safleoedd yn fanwl gywir.

 

Meddai Myrddyn: "Dros y blynyddoedd diwethaf mae arolygwyr wedi trawsnewid y manylder sydd ar gael mewn rhestrau bryniau. Yn fwy diweddar mae technoleg LIDAR (Light Detection and Ranging) wedi creu data uchder manwl cywir. Mae'r cymysgedd o'r mathau gwhanol o dechnolegau newydd yn rhoi canlyniadau na fyddai'n bosib flynyddoedd yn ôl."

 

Mae'r holl ddata mae'n hel yn mynd ar ei wefan ac yn cynnwys disgrifiad ysgrifenedig o bob un arolygiad. Mae unrhyw ddarganfyddiadau wedyn yn cael eu hanfon i'r awdur sydd yn gyfrifol am y rhestr ddiweddaraf o'r bryniau i gael eu dilysu. Yn y diwedd mae'r canlyniadau yn mynd at wella'r data sydd ar fapiau fel yr Ordnance Survey.

Bryniau Pegwn Mawr i'r dwyrain o Llanidloes ym Mhowys

 

'Profiadau arbennig'

Er ei fod yn angerddol am sicrhau fod bryniau a mynyddoedd Cymru yn cael eu mesur yn iawn mae gan Myrddyn ddiddordeb mawr mewn ymchwilio i enwau Cymraeg yr ardaloedd yn ogystal â dal prydferthwch yr ardaloedd ar gamera.

 

Defnyddio'r mesurydd i arolygu bryn

Meddai Myrddyn: "Gall fryniau gynnig profiadau arbennig. Y pethau llai disgwyliedig sydd yn sefyll allan; ceisio dal broken spectre o gwmpas rhai o'r bryniau uchel, eiliadau tawel yn gwrando ar crunch eira man y bore, afterglow y machlud cyn dechrau i lawr wrth i'r lleuad oleuo yn ogystal â dod ar draws llwynogod, geifr mynydd ac adar ysglyfaethus.

 

"Mae gormod o fynyddoedd a bryniau i ddewis ffefryn. Rwyf rŵan yn cael boddhad o fryniau isel, yn rannol oherwydd rwyf wedi ymweld â'r bryniau uchel mor aml a rwyf yn mwynhau darganfod pethau newydd.

 

"Mae Cymru wedi'i bendithio â thirwedd uchel hyfryd sydd yn llawn amrywiaeth a dwi'n annog unrhyw un i roi eu boots ymlaen ac archwilio beth sydd ganddon ni i gynnig."

 

 

 

For the original article published on the BBC Cymru Fyw website